มโหสถชาดกเล่าเรื่องของมโหสถกุมาร ผู้มีสติปัญญาเฉียบแหลมและสามารถแก้ไขปัญหาต่าง ๆ ด้วยความรอบคอบ แม้จะถูกอิจฉาริษยาและใส่ร้ายจากคนรอบข้าง แต่ด้วยปัญญาบารมี มโหสถสามารถฟันฝ่าอุปสรรคและนำพาตนเองสู่ความสำเร็จได้

บัวเป็นเด็กหญิงที่ซื่อสัตย์เสมอ ในขณะที่มิ่งมักจะโกหกเพื่อหลบเลี่ยงความผิด แต่เมื่อมิ่งได้รับคำแนะนำจากบัวและเรียนรู้จากครูแตง เธอเริ่มตระหนักถึงความสำคัญของความซื่อสัตย์และเปลี่ยนแปลงตัวเองให้ดีขึ้น

มีสุนัขจอมตะกละ มันชอบกินไข่เป็นอย่างมากมันได้แวะเวียนไปที่เล้าไก่หลายครั้งเวลาที่มันหิวเพื่อที่จะได้ขโมยไข่ของแม่ไก่มากิน วันหนึ่งมันได้กินหอยนางรมทำให้มันเกือบท้องแตกตายเพราะคิดว่ามันจะอร่อยเหมือนไข่ไก่ที่เคยกิน

ต่อเป็นเด็กชายที่มุ่งมั่นจะชนะในกีฬาเสมอ แต่เมื่อแพ้ เขารู้สึกหงุดหงิดและไม่พอใจ แต่ด้วยคำแนะนำจากโอมและครูป้อม ต่อได้เรียนรู้ถึงความสำคัญของน้ำใจนักกีฬา เขาเริ่มยอมรับผลการแข่งขันและให้เกียรติฝ่ายตรงข้าม ไม่ว่าจะชนะหรือแพ้

น้อยเป็นเด็กที่ไม่เก่งคณิตศาสตร์และมักรู้สึกท้อแท้ แต่ด้วยกำลังใจจากเพื่อนและคำสอนจากคุณครูสุนีย์ เธอตัดสินใจไม่ยอมแพ้และฝึกฝนทุกวัน ในที่สุด น้อยก็ประสบความสำเร็จได้คะแนนเต็มครั้งแรก ทำให้เธอเรียนรู้ว่าความเพียรพยายามเป็นสิ่งสำคัญในการก้าวข้ามอุปสรรค

นัทเป็นเด็กที่ไม่ค่อยมีระเบียบวินัยและมักเลื่อนงานจนถึงนาทีสุดท้าย แต่หลังจากได้เรียนรู้จากบอลและครูแอน เขาเริ่มปรับปรุงตัวเองให้มีวินัยมากขึ้น ทำงานตามแผนและส่งงานตรงเวลา ผลงานของเขาดีขึ้น และเขารู้สึกภูมิใจที่มีระเบียบวินัย

มานพและนารีเคยมีปากเสียงกันจนเกิดความบาดหมาง แต่ด้วยคำแนะนำจากเพื่อนสนิท ทั้งสองตัดสินใจให้อภัยกัน นำมาซึ่งการกลับมาเป็นเพื่อนกันอีกครั้ง นิทานนี้สอนให้รู้ว่า การให้อภัยคือการปล่อยวางความโกรธและนำความสุขกลับมาสู่ชีวิต

ในวันที่ในวันที่อากาศร้อนอบอ้าว มีชายนักเดินทางคนหนึ่ง ต้องการเดินทางไปยังอีกเมืองหนึ่ง เขาจึงได้ไปตะเวนหาเช่าลา เพื่อใช้สำหรับขนเสบียงและนั่งบนหลังของมัน ชายนักเดินทางได้พบกับเจ้าของลาที่ตามหา

นกฮูกเตือนห่านให้ระวังภัยจากนายพราน แต่ห่านไม่เชื่อและยังคงส่งเสียงดังจนถูกนายพรานจับไปในที่สุด ห่านที่เหลืออยู่เสียใจและเรียนรู้ว่าความระมัดระวังและการฟังคำเตือนสามารถช่วยป้องกันตนเองจากภัยอันตรายได้

ลูกเหยี่ยวป่วยมานานและขอให้แม่ช่วยสวดอ้อนวอนเทพเจ้าให้มันหายป่วย แต่แม่เหยี่ยวบอกว่าคงไม่มีเทพเจ้าองค์ใดช่วยได้ เพราะลูกเคยขโมยของบวงสรวงจากแท่นบูชา ทำให้เทพเจ้าโกรธ ลูกเหยี่ยวรู้สึกเสียใจและตระหนักว่าความผิดที่ทำไว้ แม้จะด้วยความจำเป็น ก็ยังส่งผลให้ต้องเผชิญกับความทุกข์โดยไม่อาจแก้ไขได้

มีลาตัวหนึ่งที่กำลังทำงานอยู่ งานของมันคือการขนสัมภาระไปให้เจ้าของของมัน ยังหมู่บ้านหนึ่งที่อยู่ถัดออกไป สัมภาระนั้นดูมากจนเต็มหลังไปหมด มันเดินมาสักระยะหนึ่ง จนถึงธารน้ำ และตั้งใจที่จะเดินข้ามไปยังอีกฝั่ง เพราะเป้าหมายของการเดินทางครั้งนี้ คือหมู่บ้านซึ่งอยู่อีกฝั่งของธารน้ำ

ยอดเป็นเด็กชายที่มีสัมมาคารวะต่อผู้ใหญ่และมักช่วยเหลือคนอื่นเสมอ วันหนึ่ง เขาได้พบลุงสิงห์ ซึ่งชื่นชมในความนอบน้อมของยอด และเล่าเรื่องนายใหญ่ เศรษฐีที่ประสบความสำเร็จเพราะมีสัมมาคารวะ ยอดได้นำคำสอนนี้ไปปฏิบัติจนได้รับโอกาสจากนายใหญ่ ให้มาทำงานและเรียนรู้ด้วยความขยันขันแข็ง สุดท้ายยอดเติบโตเป็นคนที่ได้รับความรักและความสำเร็จในชีวิต